|
|
Zaanbodem houdt zich bezig met kunst van Zaanse bodem, maar wat is kunst en wat is Zaans?
Het zijn rekbare begrippen waar iedereen een persoonlijke visie op zal hebben. In vorige artikelen ging ik steeds uit van objecten waar kunst en Zaanse historie elkaar raken. Ook dit keer dus, al zal bij dit monument - het Hembrugmonument - niet de eerste gedachte zijn dat het hier gaat om 'kunst van Zaanse bodem'.
Zowel Van Dale als Koenen geven als definitie voor 'kunst': ‘Het vermogen om schoonheid te scheppen en esthetisch genot op te wekken.’ Dat zou kunnen betekenen dat 'schoonheid en esthetisch genot' op zich het doel en de enige functie zijn. Toch zijn er genoeg voorbeelden te noemen waarbij puur functionele dingen zo mooi gemaakt zijn, met zo'n vakmanschap en esthetische waarden, dat we van kunst zouden kunnen spreken. Vooral in de bouwkunde is vaak sprake van pure bouwkunst. Denk in onze eigen Zaanstreek maar aan de vele rijksmonumenten zoals prachtige oude kerken, maar ook de internationaal bekende fabriekswand in Wormer, de Verkadefabrieken aan de Zaanoever of sommige gebouwen op het Hembrugterrein. Al die bedrijfspanden zijn puur functionele bouwwerken, maar de creatieve architecten van eind 19e, begin 20e eeuw maakten er gesteund door hun kapitaalkrachtige opdrachtgevers ware kunstwerken van. Opslag voor bluswater werd verborgen in kasteeltorens, gekleurde steenlagen en andere versiering van de gevels maakten die gebouwen tot meer dan simpele grauwe fabrieken, iets dat we nu opnieuw zijn gaan waarderen en wat vertaald wordt in geslaagd hergebruik.
Niet alleen gebouwen kunnen oogstrelend zijn en daarmee 'esthetisch genot' opwekken. Ook
andere objecten kunnen zo kunstig gemaakt zijn, dat ze emoties oproepen en mensen inspireren tot artistieke uitingen. Ik denk daarbij aan de Hembrug die van 1906 tot 1983 het Noordzeekanaal overspande. Deze ooit grootste draaibrug van Europa had een dermate boeiend grafisch lijnenspel - of je er nou van veraf naar keek of er overheen reed - dat velen dat met hun camera, potlood of penseel hebben vastgelegd. Het was een van de mooiste geklonken ijzeren spoorbruggen van Nederland. Maar na de bouw van de tunnel was de brug, die steeds meer een obstakel voor de scheepvaart was geworden, overbodig. De Hembrug werd gesloopt en behalve afbeeldingen bleef er niets van over ... of toch?
De toen nog jonge vereniging tot Behoud van Monumenten van Bedrijf en Techniek in de Zaanstreek (MBTZ) ging het verdwijnen van de karakteristieke brug aan het hart. Reden om - toen behoud niet mogelijk bleek - een documentaire op 16 mm film te maken over de geschiedenis, de constructie en het functioneren van de Hembrug. Ook zag de vereniging kans een aantal zeer essentiële onderdelen te behouden, die door Rijkswaterstaat en de met de sloop belaste aannemer De Boer uit Purmerend waren geschonken: een segment van de draaikrans, enkele loopwielen en de oorspronkelijke steen met de jaartallen van de bouw. Door goede samenwerking met de Dienst DSOW van de gemeente ontstond het idee om hiervan een Hembrugmonument te maken. Dankzij medewerking van Kalfsvel Metaalbehoud, Kraanbedrijf Hoogwout, de DSOW en fa. De Boer konden de onderdelen worden getransporteerd, geconserveerd en tot een kunstobject worden samengesteld. Op 23 augustus 1985 werd het Hembrugmonument overgedragen aan burgemeester Lems van Zaanstad als een geschenk aan de inwoners. Vele jaren heeft het groengeschilderde kunstwerk naast het busstation op het Stationsplein gestaan, tot het veld moest worden geruimd voor de bouwwerkzaamheden daar.
Op dit moment staat het los van zijn sokkel op het Hembrugterrein. Het monument krijgt daar te zijner tijd een waardige nieuwe plaats ter herinnering aan de inspirerende brug die er vlakbij lag.
Door Wikje van Ritbergen
|
